OGÓLNE ZASADY PIELĘGNACJI I ALTERNATYWNEGO NAWOŻENIA LOTNISK

Nawożenie  nawozami naturalnymi

Wysoka cena nawozów mineralnych powoduje, że nawożenie na lotniskach trawiastych (użytkach zielonych) ogranicza się jedynie do zastosowania azotu. Jest to zjawisko bardzo niekorzystne, prowadzące do degradacji lądowiska trawiastego prowadzi to do wypadania z runi roślin motylkowatych, zachwaszczenia gleby i szybszego wzrostu chwastów azotolubnych).  Można jednak obniżyć koszt nawożenia i zwiększyć jego skuteczność wykorzystując zasoby  gospodarstw z sąsiedztwa - nawozy naturalne. Jest to prosty, skuteczny a co równie ważne najtańszy sposób na dostarczenie roślinom wszystkich składników pokarmowych. Do nawozów naturalnych według ustawy o nawozach i nawożeniu z dnia 26 lipca 2000 roku zalicza się obornik, gnojówkę i gnojowicę. Poza tym jest to ekologiczny sposób użytkowania gruntów. Daje on możliwość uzyskania dodatkowych pieniędzy z środków ARiMR oprócz dopłat bezpośrednich.

Warto tutaj przedstawić dokładne definicje poszczególnych nawozów i ich charakterystykę.

Obornik - przefermentowane odchody zwierząt wraz ze ściółką. Jest to nawóz uniwersalny, który w 10 tonach zawiera około 50 kg azotu; 30 kg fosforu; 70 kg potasu, a ponadto 50 kg CaO i 19 kg MgO. Nawożenie obornikiem użytków zielonych zaleca się jesienią lub wczesną wiosną, jednak wiosenne nawożenie obornikiem wymaga zebrania resztek słomy. Ze względów praktycznych więc, lepszym terminem nawożenia organicznego jest jesień, a dokładniej listopad. Po wprowadzeniu, obornik przez 3-4 miesiące pozostaje nieaktywny, gdyż mała część jego składników pokarmowych ma formę łatwo przyswajalną, reszta w długim procesie rozkładu jest pobierana przez rośliny w ciągu 3-4 lat. Dłuższy okres leżakowania obornika poprawia jego wykorzystanie, a jednocześnie pozwala na pełniejszy jego rozkład. Obornik dostarcza i wyrównuje dysproporcje składników pokarmowych i zwiększa plony nie tylko w roku, w którym był stosowany, ale gwarantuje w kolejnych latach wierność plonowania. Do bardzo ważnych zalet obornika zalicza się również to, że chroni rośliny przed wczesnymi przymrozkami i mrozami, poprawia bilans wilgoci w glebie i przedłuża okres wegetacji (jego właściwości powodują wcześniejszy start roślin). Wpływu obornika na użytki zielone nie sposób przecenić. Obornik dzięki pełnej gamie składników pokarmowych stabilizuje również skład runi, rośliny dzięki temu nawozowi zwiększają masę korzeni i zagęszczenie darni (ta cecha jest szczególnie ważna w wypadku łąk torfowych, które dzięki wzmocnionej darni i korzeniom są odporniejsze na rozpylanie w okresach suchych. Obornik jest również czynnikiem stymulującym wzrost i rozwój w runi roślin motylkowatych drobnonasiennych tj. koniczyna, lucerna itp. Dawki obornika tak samo jak nawozów mineralnych najlepiej jest opierać na analizie glebowej. Przeciętna dawka stosowana raz na 3-4 lata powinna zawierać się między 20 a 40 tonami na hektar. Większe dawki stosuje się jedynie na gleby słabe gdzie ruń jest mocno osłabiona lub zdegradowana.

Nie każdy obornik nadaje się jednak do nawożenia łąk i pastwisk. Świeży "słomiasty" zmusza nas do dodatkowych nakładów wynikających z konieczności zebrania jego reszek wiosną, jeżeli się tego nie zrobi rośliny mają tendencje do wylegania i podgniwania, ponadto istnieje zagrożenie zanieczyszczenia paszy reszkami poobornikowymi. Nazbyt wysuszony obornik nie rozkłada się dostatecznie dobrze i brakuje w nim drobnoustrojów mineralizujących materię organiczną.
Stosując obornik nie powinniśmy zapominać jednak o nawożeniu mineralnym, będzie ono jednak odpowiednio niższe niż w przypadku nawożenia jedynie mineralnego. Nawożenie obornikiem jest określane często "naśladowaniem natury". Nawozy organiczne (naturalne), a więc i obornik zawierają wszystkie składniki pokarmowe łącznie z mikroelementami. Te wszystkie jego cechy powodują, że jest to najlepszy, kompletny a zarazem jeden z najtańszych nawozów na użytki zielone. Z wszystkich publikacji i kalkulacji wyraźnie widać że koszt nawozów można zmniejszyć o ponad połowę. Jednocześnie poprawiając rolnicze właściwości gleby których nie da się wyliczyć w kalkulacjach.

Gnojowica - jest mieszaniną rozcieńczonych wodą stałych i płynnych odchodów zwierzęcych. Zaleca się przechowywanie gnojowicy przez okres 3-6 miesięcy. 10 m3 gnojowicy bydlęcej (o zawartości 8% suchej masy) zawiera około 40 kg azotu; 20 kg fosforu i 60 kg potasu oraz 30 kg CaO i 10 MgO. Jak więc widać jest to nawóz o dominującej zawartości potasu, a azot i fosfor należy uzupełniać w formie nawozów mineralnych. Jednorazowa dawka gnojowicy na użytki zielone nie powinna przekraczać 10 m3/ha.

Gnojówka - to płynne odchody zwierząt, które w 10 m3 zawierają od 30 do 60 kg N; od 1 do 10 kg P2O5 oraz 40 do 100 kg K2O. Jak widać gnojówka zawiera bardzo dużą ilość azotu i potasu, a znikomą wręcz fosforu, który należy uzupełniać nawozami mineralnymi. Nawożenie gnojówką można na łąkach wykonywać co 2-3 lata, a na pastwiskach po każdym wypasie. Najlepsze efekty daje wiosenne nawożenie gnojówką w dawkach do 10 m3/ha.

Nawozy naturalne są tanim źródłem potrzebnych roślinom składników pokarmowych, lecz niewłaściwie stosowanie może przynieść wiele szkód, szczególnie nawozy płynne, tj. gnojowica i gnojówka, z racji niezbilansowanej ilości składników pokarmowych i zbyt wysokich dawek. Należy, więc ściśle przestrzegać zaleceń terminów oraz ilości podczas ich użytkowania.

Zabiegi pielęgnacyjne

Zabiegi pielęgnacyjne powinny być wykonywane przez cały okres wegetacji roślin, a wiosną są one szczególnie ważne. Celem wiosennej pielęgnacji użytków zielonych jest stworzenie jak najlepszych warunków dla wzrostu i rozwoju wartościowych gatunków traw i roślin motylkowatych w runi oraz zapobieganie zachwaszczeniu.

Włókowanie
Wiosną wykonuje się rozgarnianie kretowisk, kopców i innych nierówności na powierzchni łąk za pomocą włókowania. Momentem, w którym można ten zabieg rozpocząć, jest początek obsychania kretowisk. Przy zbyt dużym uwilgotnieniu podłoża termin włókowania należy przesunąć na okres późniejszy. Ostatnim momentem wykonania tego zabiegu jest wysokość runi na poziomie 10 cm. Najczęściej stosuje się włóki z metalowych obręczy, odwróconych bron lub starych opon. W przypadku bardzo dużej obecności kretowisk na powierzchni po włókowaniu konieczny jest podsiew. Włókowanie, oprócz rozgarniania kretowisk, korzystnie oddziałuje na darń łąkową, gdyż pobudza rośliny do krzewienia. Ten zabieg pielęgnacyjny jest także pożądany na łąkach zalewanych, gdy stosuje się późne, po pierwszym odroście, nawożenie przefermentowanym obornikiem. Wówczas zastosowanie włóki gałęziowej sprzyja wcieraniu obornika w darń.

Wałowanie
Zabiegiem wiosennym, koniecznym w pielęgnacji użytków zielonych na glebach organicznych i silnie próchnicznych, a także mineralnych lekkich, jest wałowanie. Celem tego zabiegu jest usunięcie z gleby zbędnego powietrza, a przede wszystkim dociśnięcie darni do podłoża umożliwiające podsiąkanie wody i regenerację systemów korzeniowych wartościowych gatunków, zwłaszcza traw. Wałowanie zwiększa zwartość darni, co sprzyja równowadze mikrobiologicznej gleby i wpływa na optymalizację właściwości fizycznych przydarniowej warstwy gleby. Do wykonania tego zabiegu najlepsze są wały gładkie z zaokrąglonymi krawędziami, które można napełniać wodą. Powinny one przy prędkości 3-5 km/h posiadać obciążenie 1-1,2 t/m szerokości roboczej. Przed wałowaniem należy każdorazowo ocenić stan wilgotności gleby. Wałowanie gleby zbyt mokrej jest błędne, ponieważ obniża przewiewność gleby i powoduje sztuczne zabagnienie. Wówczas stwarzamy korzystne warunki dla rozwoju niechcianych turzyc i sitów oraz innych chwastów siedlisk silnie uwilgotnionych. Z kolei stosowanie wału na glebę zbyt suchą nie daje zamierzonych efektów. Toteż wałowanie należy wykonać w momencie, gdy darń ugina się pod naciskiem stopy, a w powstałych śladach brak jest oznak wilgoci. Wałowanie można też powtórzyć po zbiorze pierwszego odrostu. Na łąkach z długo utrzymującą się wodą zalewową, z wysokim stanem wód gruntowych oraz w razie występowania na użytkach zielonych tzw. mrozowisk, które grożą uszkodzeniem wartościowych roślin przez spóźnione przymrozki wiosenne, wałowanie należy przeprowadzić po raz pierwszy dopiero po zbiorze pierwszego odrostu.

Ostrożnie z bronowaniem
Jeżeli ruń łąkowa w poprzednim roku nie została należycie zużytkowana, wiosną można wykonać bronowanie. Zabieg ten jest uważany za potrzebny w przypadku, gdy wiosną na powierzchni łąki utworzy się warstwa tzw. filcu, wytworzona z zaschniętej masy nadziemnej i korzeniowej oraz w warunkach zbytniej zwartości darni. Bronowanie ułatwia wówczas dostęp tlenu. Można je zastosować także dla zniszczenia zamszenia oraz do rozkruszania warstwy namułów naniesionych zalewami na terenach łąkowych, położonych w dolinach rzecznych. Bronowanie niesie jednak ze sobą niebezpieczeństwo zachwaszczenia, a przez to niekorzystnych zmian w składzie florystycznym łąk. Toteż decyzja o jego stosowaniu musi być przemyślana i wyważona. Bronowanie darni może być natomiast jednym z zabiegów poprzedzających podsiew użytków zielonych.
Wczesną wiosną na łąkach i pastwiskach zaniedbanych w okresie jesieni, z nadmiarem starej roślinności, wskazane jest skoszenie zeschłej runi i jej usunięcie. W praktyce popularne jest wypalanie suchych traw. Ten prosty i łatwy sposób pozbycia się dużej ilości zeschłej masy organicznej jest jednak zakazany z punktu widzenia przepisów przeciwpożarowych. Intensywne wypalanie łąk jest również niekorzystne ze względów ekologicznych. Pozbywanie się w ten sposób z użytków zielonych zeschniętych traw niszczy bowiem żyjące w przypowierzchniowej warstwie gleby drobne organizmy zwierzęce i mikroflorę glebową, odpowiedzialną, między innymi, za przemiany biochemiczne składników pokarmowych.
Wczesna wiosna jest dogodnym okresem dla przeprowadzenia przeglądu i konserwacji urządzeń melioracyjnych. Należy sprawdzić stan rowów, jazów, zastawek, studzienek oraz wylotu drenów. Często niezbędne okazuje się usunięcie zanieczyszczeń, umocnienie skarp czy wykonanie remontów. Sprawne urządzenia melioracyjne gwarantują prawidłową regulację stanu wody na użytkach zielonych w całym sezonie wegetacyjnym. Wiosną szczególnie ważne jest szybkie odprowadzenie wody z obniżeń terenowych, w których może ona zalegać niekiedy nawet do początku maja.

Napowietrzanie- aeracja i wertykulacja- to dwie techniki służą rozluźnianiu podłoża i pobudzają trawy do krzewienia. Przeprowadzamy je wczesną wiosną w celu pobudzenia traw do wzrostu lub później (do wczesnej jesieni), podczas sezonu wegetacyjnego po koszeniu. Mchy, porosty i rośliny płytko ukorzenione utrudniają właściwe zaopatrzenie trawnika w substancje niezbędne do życia (pochłaniają światło, wodę i składniki odżywcze).

Aeracja – napowietrzanie gleby za pomocą narzędzi lub maszyn spulchniających. Na trawnikach intensywnie eksploatowanych aeracja jest ważnym zabiegiem pielęgnacyjnym. Wykonuje się ją maszynami do napowietrzania, zwanymi aeratorami, o wielorakich rozwiązaniach konstrukcyjnych. Pod wpływem aeracji masa korzeni traw wyraźnie się zwiększa, a darń trawnika wyrównuje się. Systematyczna aeracje przyczynia się do obniżenia strat wynikających z nadmiernego wyparowywania wody, efektywniejszego działania nawozów, podniesienia średniej temperatury gleby w strefie korzeniowej, zwiększenia elastyczności trawnika oraz zwiększenia zdolności regeneracyjnych. Trawniki, które w warstwie nośnej zawierają dużo części spławialnych i często są eksploatowane (deptane), wymagają 1-2-krotnego napowietrzania w ciągu roku. Aerację nie należy wykonywać, gdy gleba jest za wilgotna. Po doprowadzeniu gleby do właściwej wilgotności trawnik należy skosić do wysokości 3 cm i skoszoną trawę usunąć. W zależności od rodzaju aeratora, aerację wykonuje się w jednym kierunku lub powtarza się ją w poprzek poprzedniego kierunku jazdy. Aby osiągnąć pełny efekt, liczba otworów na 1 m² powinna wynosić 180-200. Jeżeli chcemy uzyskać trawnik o większej elastyczności, to wyrzucone korki ziemi z darnią wygrabiamy i usuwamy z trawnika. Jeśli trzeba zwiększyć przepuszczalność podłoża, na powierzchni trawnika rozsypujemy piasek. W naszych warunkach klimatycznych najodpowiedniejszym okresem aeracji jest lipiec oraz wczesna jesień.

Wertykulacja - zabieg pielęgnacyjny wykonywany na trawnikach ozdobnych i sportowych, polegający na pionowym cięciu darni. Płytkie pionowe cięcie trawnika ma na celu częściowe usunięcie próchnicy powierzchniowej, stworzenie lepszych warunków dla dopływu powietrza, wody i składników pokarmowych do strefy korzeniowej, przygotowanie trawnika do piaskowania, stworzenie korzystniejszych warunków dla przeprowadzenia podsiewu oraz przerzedzenie zbyt gęstego podsiewu. Do wykonania głębokiego pionowego cięcia konieczne są wertykulatory o mocniejszej konstrukcji, ponieważ ich zadaniem będzie dotarcie do głębszych warstw darni. Stosując głęboką wertykulację osiągamy dodatkowo zwiększenie elastyczności trawnika oraz zwiększenie przepuszczalności gleby zagęszczonej w dolnych warstwach. Ponadto penetracja noży do głębokości 5-7 cm spełnia podobną rolę jak aeracja.
Zwalczanie chwastów
Do zabiegów pielęgnacyjnych na użytkach zielonych wykonywanych wiosną zalicza się także zwalczanie chwastów za pomocą herbicydów selektywnych. Oprysk należy przeprowadzić na ruń odrośniętą do wysokości 10 – 15 cm w sprzyjających warunkach atmosferycznych, w temperaturze powyżej 10°C, przy bezdeszczowej i bezwietrznej pogodzie. Zwykle stosuje się Chwastox, Aminopielik D lub mieszanki tych preparatów ze Starane. Zwalczają one szereg uciążliwych chwastów, na przykład mniszka pospolitego, pokrzywę, sity, jaskry. W zwalczaniu szczawiu, zwłaszcza tępolistnego, zaleca się Asulox lub jego mieszanki z innymi preparatami. Spośród herbicydów ostatnio zalecanych do stosowania na użytkach zielonych jest Fernando 225 EC. Zastosowany w tym preparacie kompleks trzech substancji aktywnych pozwala na skuteczne zwalczanie uciążliwych chwastów łąkowych, niszcząc ich części nadziemne i podziemne. Oprócz szczawiów, jaskrów, ostrożeni, mniszka i pokrzywy Fernando 225 EC niszczy także gwiazdnicę pospolitą, komosę białą, mlecz polny, powoje, przytulie, rogownice i rumianowate.
Opryskiwanie użytków zielonych herbicydami nie jest zbyt często spotykane. Lepszym z ekologicznego punktu widzenia sposobem zwalczania chwastów jest stosowanie mazaczy ręcznych i zawieszanych, nasączonych herbicydami totalnymi, na przykład Roundupem. Dzięki mazaczom zawieszonym na ciągniku można zwalczać skutecznie chwasty wystające ponad ruń, a więc baldaszkowate, śmiałka darniowego i sity. Po 2 – 3 tygodniach, gdy chwasty zaczynają obumierać, ruń należy zasilić dawką nawozów mineralnych, a w przypadku dużego udziału pustych miejsc w darni zastosować podsiew.

Regulacja pH
Obecność mchów w darni świadczy o zakwaszeniu gleby, nadmiernej jej wilgotności i braku składników pokarmowych. Toteż przy pH poniżej 4,5 na glebach mineralnych oraz poniżej 3,5 – 4,0 na organicznych należy zastosować wapnowanie. Optymalnym terminem stosowania wapnowania jest okres spoczynku roślin, między innymi wczesna wiosna, przed ruszeniem wegetacji. Należy wówczas wysiać uzależnioną od pH i zawartości próchnicy w glebie dawkę (najczęściej 1,0 – 1,5 t/ha) nawozu wapniowego lub wapniowo-magnezowego w formie węglanowej.

Podsiew jest jedną z najskuteczniejszych oraz najczęściej stosowanych metod utrzymania wysokiej produktywności i jakości użytków zielonych. O powodzeniu podsiewu w głównej mierze decyduje technika jego wykonania, związana nie tylko z metodą wysiewu nasion, ale przede wszystkim z osłabieniem starej darni, zmniejszeniem jej siły konkurencyjnej. Cel ten można osiągnąć poprzez wykonania zabiegów mechanicznych lub chemicznych.

Podsiew - stosuje się, gdy:

• w runi występują gatunki traw niskich, natomiast brakuje traw wysokich i motylkowatych, a szkodliwych chwastów jest stosunkowo niewiele, ewentualnie można je zwalczyć za pomocą herbicydów
• darń łąk jest mocno przerzedzona, występuje wiele pustych miejsc
• w darni występując cenne gatunki traw niskich (min. 20 %), brak jest traw wysokich (lub jest ich b.mało) oraz roślin motylkowatych,
• ruń jest zdegradowana, a nie można wykonać orki np. na płytkich glebach, na pochyleniach, silnie rozluźnionych glebach organogenicznych, glebach narażonych na erozję
• jest to niskonakładowa metoda odnowy użytków zielonych, z tego też względu często preferowana

Technika wykonania podsiewu :

• niskie wykoszenie starej zdegradowanej runi kosiarką rotacyjną do wysokości 4-5 cm
• na glebach lżejszych, o słabym zadarnieniu zastosować bronę ciężką natomiast na glebach ciężkich i o zwartej darni stosuje się bronę talerzową
• wyjątkowo zbitą starą darń niszczy się glebogryzarką
• miejsca przeznaczone do podsiewu powinny być zbronowane "na czarno" (zniszczenie starej darni co najmniej w 50%)
• możliwe jest zastosowanie zabiegów chemicznych : desykantami, nalistnymi herbicydami selektywnymi, nieselektywnymi herbicydami o działaniu totalnym, np.Reglone, w ilości nie większej niż połowa zalecanej dawki, po ok.7 dniach od zaaplikowania środka chemicznego należy zebrać zaschnięte części roślin,
• Uwaga: przy metodzie chemicznej nasiona najlepiej jest wysiewać specjalistycznym siewnikiem darniowym, termin siewu nie wcześniej niż 10 dni od zastosowania herbicydu lub desykantów,
• po zniszczeniu darni stosuje się nawożenie mineralne w dawkach (kg/ha):
- 40 - 50 kg N
- 70 - 90 kg P2O5
- 80 - 120 kg K2O
• Ważne: nawożenie azotem podsianej łąki należy wykonać dopiero po pierwszym koszeniu odchwaszczającym, wcześniejszy termin tego zabiegu sprzyjać będzie wzrostowi pierwotnej darni, przez co nowe siewki mogą nie podołać konkurencji z nią
• wysiew nasion rzutowo ręcznie, szczególnie w przypadku podsiewania pustych miejsc pozbawionych darni, lub siewnikiem w ilości 20-25 kg/ha

Termin siewu:

• letni (od połowy lipca do połowy września) na glebach dostatecznie wilgotnych, w tym terminie konkurencyjność starej darni jest niższa niż wiosną
• wiosenny (kwiecień - maj), gdy w okresie lata często zdarzają się posuchy,
• obsianą powierzchnię trzeba zwałować celem dociśnięcia nasion do gleby
• pielęgnacja po podsiewie polega na co najmniej dwukrotnym przykoszeniu runi, pierwszy raz 2-3 tyg. po wschodach roślin, szczególnie jeśli nastąpi szybki i intensywny wzrost chwastów

Opracował:

mgr inż. Tadeusz Górski